Արյան ընդհանուր քննություն․ ինչ է ցույց տալիս և ինչպես հասկանալ հիմնական ցուցանիշները

Արյան ընդհանուր քննությունը (ԱԸՔ) ամենատարածված լաբորատոր հետազոտություններից մեկն է։ Այն կարող է նշանակվել ինչպես գանգատների առկայության դեպքում, այնպես էլ կանխարգելիչ հետազոտության շրջանակում, բժշկական միջամտություններից առաջ կամ առողջական վիճակը ժամանակի ընթացքում վերահսկելու նպատակով։

Արյան ընդհանուր քննությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել արյան հիմնական բջիջների՝ էրիթրոցիտների, լեյկոցիտների և թրոմբոցիտների քանակն ու բնութագրերը, ինչպես նաև հեմոգլոբինի մակարդակը և մի շարք հաշվարկային ցուցանիշներ։ Որոշ դեպքերում միաժամանակ որոշվում է նաև ԷՆԱ-ն՝ էրիթրոցիտների նստեցման արագությունը, թեև տեխնիկապես այն կարող է կատարվել որպես առանձին հետազոտություն։

Կարևոր է հիշել, որ միայն մեկ ցուցանիշի փոփոխությունը ինքնին ախտորոշում չէ։ Արյան ընդհանուր քննության արդյունքները գնահատվում են ախտանշանների, անամնեզի, տարիքի, այլ հետազոտությունների և ընդհանուր կլինիկական պատկերի հետ միասին։

Ի՞նչ է ցույց տալիս արյան ընդհանուր քննությունը

Արյան ընդհանուր քննությունը բժշկին ընդհանուր պատկերացում է տալիս արյունաստեղծ համակարգի վիճակի մասին և կարող է օգնել նկատել հնարավոր փոփոխություններ, որոնք կապված են, օրինակ՝

• անեմիայի,

• բորբոքային կամ վարակային գործընթացների,

• արյան բջիջների քանակի փոփոխությունների,

• արյունաստեղծման որոշ խանգարումների,

• արյան մակարդման վրա ազդող որոշ վիճակների,

• հիվանդությունից կամ բուժումից հետո վերականգնման ընթացքի հետ։

Միևնույն ժամանակ արյան ընդհանուր քննությունը սովորաբար չի ցույց տալիս շեղման կոնկրետ պատճառը։ Եթե որևէ ցուցանիշ փոփոխված է, կարող են անհրաժեշտ լինել լրացուցիչ հետազոտություններ։

Հեմոգլոբին․ ինչի՞ համար է այն անհրաժեշտ

Հեմոգլոբինը էրիթրոցիտներում պարունակվող սպիտակուց է։ Նրա հիմնական գործառույթը թոքերից թթվածինը հյուսվածքներին հասցնելն է և ածխաթթու գազի տեղափոխմանը մասնակցելը։

Հեմոգլոբինի նվազած մակարդակը կարող է հանդիպել տարբեր տեսակի անեմիաների, արյան կորստի, երկաթի, վիտամին B12-ի կամ ֆոլաթթվի պակասի, ինչպես նաև որոշ քրոնիկ հիվանդությունների դեպքում։

Հեմոգլոբինի բարձր մակարդակը կարող է կապված լինել ջրազրկման, բարձրադիր վայրերում գտնվելու, ծխելու և որոշ այլ վիճակների հետ։

Սակայն հեմոգլոբինը առանձին գնահատել ճիշտ չէ։ Կարևոր է հաշվի առնել նաև էրիթրոցիտների քանակը, հեմատոկրիտը և էրիթրոցիտային ինդեքսները։

Էրիթրոցիտներ և հեմատոկրիտ

Էրիթրոցիտները կարմիր արյան բջիջներ են, որոնք պարունակում են հեմոգլոբին և մասնակցում են թթվածնի տեղափոխմանը։

Էրիթրոցիտների քանակը կարող է փոփոխվել անեմիայի, ջրազրկման, քրոնիկ հիվանդությունների և այլ վիճակների դեպքում։

Հեմատոկրիտը ցույց է տալիս, թե արյան ընդհանուր ծավալի ինչ մասն են կազմում էրիթրոցիտները։

Օրինակ՝ ջրազրկման դեպքում հեմատոկրիտը կարող է բարձրանալ պլազմայի ծավալի նվազման պատճառով, իսկ անեմիայի դեպքում՝ նվազել։

Այդ պատճառով բժիշկը սովորաբար հեմոգլոբինը, էրիթրոցիտների քանակը և հեմատոկրիտը գնահատում է միասին։

Ի՞նչ են էրիթրոցիտային ինդեքսները

Ժամանակակից արյան ընդհանուր քննությունը հաճախ ներառում է էրիթրոցիտների վերաբերյալ լրացուցիչ հաշվարկային ցուցանիշներ։

Դրանցից հիմնականներն են՝

• MCV - էրիթրոցիտի միջին ծավալը,

• MCH - մեկ էրիթրոցիտում հեմոգլոբինի միջին պարունակությունը,

• MCHC - էրիթրոցիտներում հեմոգլոբինի միջին խտությունը,

• RDW - էրիթրոցիտների չափերի տարբերության ցուցանիշը։

Այս տվյալներն օգնում են բժշկին ավելի ճշգրիտ գնահատել անեմիայի բնույթը։

Օրինակ՝ էրիթրոցիտների միջին չափի նվազումը կարող է հանդիպել երկաթի պակասի դեպքում, իսկ մեծացումը՝ որոշ վիճակներում, որոնք կապված են վիտամին B12-ի կամ ֆոլաթթվի պակասի հետ։

Սակայն այս ցուցանիշները նույնպես պետք է գնահատել համալիր կերպով։

Լեյկոցիտներ․ իմունային համակարգի բջիջներ

Լեյկոցիտները սպիտակ արյան բջիջներ են, որոնք մասնակցում են օրգանիզմի պաշտպանությանը վարակներից և այլ արտաքին ու ներքին ազդեցություններից։

Լեյկոցիտների քանակի բարձրացում կարող է դիտվել՝

• վարակների,

• բորբոքային գործընթացների,

• ֆիզիկական կամ հուզական սթրեսի,

• որոշ դեղամիջոցների ընդունման,

• մի շարք այլ վիճակների դեպքում։

Լեյկոցիտների քանակի նվազումը նույնպես կարող է տարբեր պատճառներ ունենալ, այդ թվում՝ որոշ վիրուսային վարակներ, դեղամիջոցների ազդեցություն կամ արյունաստեղծման խանգարումներ։

Միայն լեյկոցիտների ընդհանուր քանակը սահմանափակ տեղեկություն է տալիս։ Ավելի մանրամասն գնահատման համար կարևոր է նաև լեյկոցիտային բանաձևը։

Ի՞նչ է ցույց տալիս լեյկոցիտային բանաձևը

Լեյկոցիտները բաղկացած են տարբեր տեսակի բջիջներից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր գործառույթը։

Սովորաբար գնահատվում են՝

• նեյտրոֆիլները,

• լիմֆոցիտները,

• մոնոցիտները,

• էոզինոֆիլները,

• բազոֆիլները։

Այս բջիջների հարաբերակցությունը կարող է փոփոխվել տարբեր վիճակների դեպքում։

Օրինակ՝ նեյտրոֆիլների փոփոխություններ հաճախ կարող են դիտվել բակտերիալ բորբոքային գործընթացների ժամանակ, լիմֆոցիտների փոփոխություններ՝ որոշ վիրուսային վարակների դեպքում, իսկ էոզինոֆիլների բարձրացում՝ ալերգիկ հիվանդությունների և որոշ մակաբուծային վարակների ժամանակ։

Սակայն այս օրինաչափությունները ինքնուրույն ախտորոշում չեն և պետք է գնահատվեն կլինիկական պատկերի հետ միասին։

Թրոմբոցիտներ․ ինչի՞ համար են դրանք անհրաժեշտ

Թրոմբոցիտները կարևոր դեր ունեն արյունահոսության դադարեցման և արյան մակարդուկի ձևավորման գործընթացներում։

Թրոմբոցիտների քանակի փոփոխությունները կարող են կապված լինել արյան մակարդման համակարգի հետ, սակայն այդ կապը միշտ չէ, որ ուղղակի է։

Թրոմբոցիտների նվազում կարող է հանդիպել տարբեր վարակների, արյունաստեղծ համակարգի հիվանդությունների, աուտոիմուն վիճակների դեպքում, ինչպես նաև որոշ դեղամիջոցների ազդեցության հետևանքով։

Թրոմբոցիտների քանակի բարձրացում երբեմն դիտվում է բորբոքման, արյան կորստից հետո, երկաթի պակասի և մի շարք այլ իրավիճակներում։

Եթե ցուցանիշը զգալիորեն շեղված է ռեֆերենսային միջակայքից, բժիշկը կարող է նշանակել լրացուցիչ հետազոտություններ։

ԷՆԱ․ ի՞նչ է նշանակում այս ցուցանիշը

ԷՆԱ-ն՝ էրիթրոցիտների նստեցման արագությունը, ոչ սպեցիֆիկ ցուցանիշ է, որը կարող է փոփոխվել բորբոքային և որոշ այլ գործընթացների դեպքում։

ԷՆԱ-ի բարձրացում կարող է դիտվել՝

• վարակների,

• բորբոքային հիվանդությունների,

• որոշ աուտոիմուն վիճակների,

• անեմիայի,

• մի շարք այլ հիվանդությունների դեպքում։

Միևնույն ժամանակ նորմալ ԷՆԱ-ն չի բացառում հիվանդության առկայությունը, իսկ բարձր ԷՆԱ-ն ինքնին չի կարող ցույց տալ դրա պատճառը։

Ցուցանիշի վրա կարող են ազդել նաև տարիքը, սեռը, հղիությունը և այլ ֆիզիոլոգիական գործոններ։

Այդ պատճառով ԷՆԱ-ն օգտագործվում է որպես լրացուցիչ ցուցանիշ և պետք է մեկնաբանվի այլ տվյալների համատեքստում։

Ի՞նչ են նշանակում H և L նշումները անալիզի պատասխանում

Լաբորատոր արդյունքներում որևէ ցուցանիշի կողքին կարող է նշվել, որ այն բարձր կամ ցածր է սահմանված ռեֆերենսային միջակայքից։

Սա միշտ չէ, որ նշանակում է հիվանդության առկայություն։

Ռեֆերենսային միջակայքները ձևավորվում են որոշակի խմբերի տվյալների հիման վրա և կարող են կախված լինել՝

• տարիքից,

• սեռից,

• հետազոտության մեթոդից,

• օգտագործվող սարքավորումներից,

• տվյալ լաբորատորիայի առանձնահատկություններից։

Բացի այդ, փոքր շեղումը կարող է լինել ժամանակավոր և չունենալ կլինիկական նշանակություն։

Այդ պատճառով կարևոր է գնահատել ոչ թե մեկ թիվը, այլ ամբողջ հետազոտության արդյունքները միասին։

Ինչո՞ւ կարող է նույն ցուցանիշը տարբեր ժամանակներում փոխվել

Արյան ընդհանուր քննության արդյունքների վրա կարող է ազդել ոչ միայն հիվանդությունը։

Որոշ ցուցանիշների վրա կարող են ազդեցություն ունենալ՝

• ջրազրկումը,

• ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը,

• սթրեսը,

• դեղամիջոցների ընդունումը,

• ծխելը,

• հղիությունը,

• վերջերս տարած վարակը,

• արյան կորստից հետո անցած ժամանակահատվածը,

• սննդակարգի և կենսակերպի առանձնահատկությունները։

Այդ պատճառով բժշկին կարևոր է տեղեկացնել, թե ինչ պայմաններում է հանձնվել անալիզը։

Կարելի՞ է ինքնուրույն ախտորոշում կատարել արյան ընդհանուր քննությամբ

Ոչ։

Արյան ընդհանուր քննությունը օգնում է հայտնաբերել փոփոխություններ, սակայն սովորաբար չի ցույց տալիս դրանց ճշգրիտ պատճառը։

Օրինակ՝ հեմոգլոբինի նվազումը կարող է վկայել անեմիայի մասին, սակայն դրա հնարավոր պատճառը պարզելու համար կարող են անհրաժեշտ լինել լրացուցիչ հետազոտություններ՝ ֆերիտին, երկաթի փոխանակության ցուցանիշներ, վիտամին B12, ֆոլաթթու և այլ թեստեր։

Նույնը վերաբերում է լեյկոցիտների, ԷՆԱ-ի կամ թրոմբոցիտների քանակի փոփոխություններին։

Ե՞րբ արժե արդյունքները քննարկել բժշկի հետ

Բժշկի դիմելը հատկապես կարևոր է, եթե՝

• ցուցանիշները զգալիորեն տարբերվում են ռեֆերենսային արժեքներից,

• փոփոխությունները պահպանվում են կրկնակի հետազոտության ժամանակ,

• միաժամանակ առկա են թուլություն, ջերմություն, շնչառության դժվարացում, արյունահոսության հակում կամ այլ ախտանշաններ,

• փոփոխված են արյան մի քանի խմբերի ցուցանիշներ,

• հետազոտությունը նշանակվել է արդեն հայտնի հիվանդության վերահսկման նպատակով։

Արտահայտված ախտանշանների կամ վիճակի կտրուկ վատացման դեպքում չպետք է առաջնորդվել միայն լաբորատոր արդյունքով․ անհրաժեշտ է բժշկական գնահատում։

Ինչպե՞ս պատրաստվել արյան ընդհանուր քննությանը

Պատրաստման պահանջները կարող են կախված լինել տվյալ լաբորատորիայից և այն հանգամանքից, թե ինչ այլ հետազոտություններ են կատարվում միաժամանակ։

Սովորաբար խորհուրդ է տրվում՝

• խուսափել ինտենսիվ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունից անմիջապես արյուն հանձնելուց առաջ,

• հնարավորության դեպքում նվազեցնել հուզական լարվածությունը,

• բժշկին տեղեկացնել մշտապես ընդունվող դեղամիջոցների մասին,

• հետևել սննդի ընդունման վերաբերյալ ցուցումներին, եթե արյան ընդհանուր քննության հետ միասին նշանակված են նաև այլ անալիզներ։

Եթե միաժամանակ կատարվում են կենսաքիմիական հետազոտություններ, պատրաստման պայմանները կարող են տարբեր լինել։

Ամենակարևորը արյան ընդհանուր քննության մասին

Արյան ընդհանուր քննությունը տեղեկատվական բազային հետազոտություն է, որն օգնում է գնահատել արյան բջիջների վիճակը և հայտնաբերել ուշադրություն պահանջող փոփոխություններ։

Հեմոգլոբինը կապված է թթվածնի տեղափոխման հետ, լեյկոցիտները արտացոլում են իմունային համակարգի բջիջների վիճակը, թրոմբոցիտները մասնակցում են հեմոստազի գործընթացներին, իսկ ԷՆԱ-ն կարող է օգտագործվել որպես բորբոքային և այլ գործընթացների լրացուցիչ ոչ սպեցիֆիկ ցուցանիշ։

Սակայն այս ցուցանիշներից ոչ մեկը չպետք է մեկնաբանել մյուս տվյալներից առանձին։

INVITRO Armenia-ի կայքում կարող եք ծանոթանալ արյան ընդհանուր քննության նկարագրությանը, հետազոտության արժեքին և պատրաստման պայմաններին։ Եթե արդյունքները հարցեր են առաջացնում կամ զգալիորեն տարբերվում են ռեֆերենսային արժեքներից, խորհուրդ է տրվում դրանք քննարկել բժշկի հետ։